Steun ons en help Nederland vooruit

dinsdag 17 november 2020

Joris Backer tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen

De Algemene Financiële Beschouwingen vonden vandaag plaats in de Eerste Kamer. Hier wordt de Miljoenennota 2021 besproken, dit is een overzicht van de ontvangsten en uitgaven van de gehele rijksbegroting voor het jaar 2021. D66-senator Joris Backer voerde namens de fractie het woord. 

 

D66-senator Joris Backer sprak tijdens de Algemene Financiële Beschouwingen over het belang van het stimuleren van investeringen, het inperken van de groeiende ongelijkheid en het houdbaar houden van de rijksuitgaven juist voor de volgende generaties in het kader van de coronacrisis. D66 vindt dat we voorbij de steunpakketten moeten kijken. Bestaande problemen, zoals de energietransitie, de stikstofproblematiek en knelpunten in de woningbouw, vragen eveneens om hervormingen. Backer riep de minister op om goed na te denken wat de rol van Nederland wordt in het vormgeven van de post-corona Europese begrotingsregels. Ons land moet niet alleen de crisis bestrijden, maar moet als actief lid van de EU de komende generaties weerbaar maken voor de enorme uitdagingen die op ons afkomen.

De inbreng

Voorzitter,

Vorig jaar bespraken wij hier nog met een gevoel van tevredenheid een solide begroting. We signaleerden een aantal kwesties en zorgpunten. We keken vooruit naar de discussies in Europa die eraan zaten te komen.

We bespraken in welk tempo de regering zou moeten streven naar minder dan 45% schuldquote. Dat was de comfortabele situatie van de derde begroting van het Kabinet Rutte III en van deze minister van Financiën. We zagen een  houdbaar tekort en een aantrekkelijke economische groei, waarbij Nederland met zijn een economische ontwikkeling in de eurozone tot de koplopers zou gaan behoren. En dat ook deed!

Vorig jaar signaleerde ik hier namens de fractie van D66 kwesties wel een paar wolken aan die blauwe hemel.  Zoals vraagtekens bij de voortzetting van het monetaire beleid van de ECB, zorgen over de Brexit- effecten voor onze economie en over de consequenties voor Nederland van de handelsoorlogen door America First en de expansie van China. Tenslotte plaatsten wij onze vraagtekens bij de soliditeit van banken in enkele Eurolanden.

Een kabinetsperiode kent normaal gesproken een begrotingscyclus van vier jaarlijkse aktes, met een paar vaste stijlfiguren en voorspelbaar ritme. Maar nu is de vierde akte het begin van een hele nieuwe voorstelling!

Vandaag is alles anders

We zitten in het tweede misschien wel derde-golf scenario van de Macro Economische Verkenningen. Met een scherp oplopend negatief EMU – saldo en EMU- schuld. Waar die getallen gaan stabiliseren is nog niet in zicht. Waar de derde golf gaat ophouden is evenmin duidelijk. De fractie van D66 sluit niet uit dat we tot ver in 2022 met de Corona – problematiek te maken zullen hebben.

Wolkjes van vorig jaar zijn dit jaar een orkaan geworden, waar bliksem doorheen flitst en terwijl iedereen dekking zoekt voor het geweld moeten zowel de gevolgen worden bestreden als ook nog naar de periode erna worden gekeken.

Hoe hierop te anticiperen?

De COVID 19 – pandemie is een van buiten komende (grensoverschrijdende) virus – infectie, die grote delen van het maatschappelijke leven heeft ontwricht. Wereldwijd zijn er bij de stand van gisteren 54 mln mensen besmet, meer dan 1,3 mln overleden, waarvan in ons land meer dan 8400.

Alles is anders.

Wolken hebben soms ook een lichte rand. Lichtpuntjes voor onze fractie zijn de opkomst van andere spelers, zoals Ursula von der Leyen die zich geleidelijk een positie verwerft en Joe Biden als president – elect van de VS wiens verkiezing niet helemaal los kan worden gezien van de falende pandemie bestrijding door zijn voorganger. Effectief bestuur doet er weer toe.

Er is ook een veel grotere veerkracht in de EU dan werd gedacht, waarbij oude posities werden verlaten, zoals deze zomer bleek.

Nu de triloog over het Juli-akkoord bijna is afgerond, zijn de lidstaten in voorbereiding voor een nieuw Raadsbesluit. Op welke termijn denkt de minister dat de implementatie en verwerking in de MJN plaats vinden. Gaat dat met suppletoire begrotingsvoorstellen?

In het VK stribbelt Boris Johnson nog tegen bij de uitgang van de EU in een poging er wèl uit te gaan, maar toch de voordelen te blijven behouden. Oud-premier John Major noemde de Leave- Brexit beloftes “unforgivable” en het besluit tot terugtrekken van het VK uit de EU “the worst policy decision in my lifetime”. De gevolgen zullen niet alleen de Britten raken, maar ook de Nederlanders in het VK en onze eigen economie.

Alles is anders.

Daarom zijn er geen klassieke economische of fiscale recepten. De pandemie sloeg toe in de op zichzelf al nieuwe situatie dat er gedurende lange tijd een wereldwijde liquiditeitspolitiek is gevoerd door alle centrale banken, inclusief de ECB, om de inflatie laag te houden en solvabiliteit van banken te steunen.

De pandemie heeft vervolgens stevig huisgehouden in de reële economie in Europa; maar laten we niet vergeten dat er delen van de wereld zijn waar de stijgende lijn in vermindering in verschillen in welvaart en bestrijding van armoede in de knop is gebroken en de kloof weer toeneemt.

In ons land zien we de oplopende werkloosheid, we verwachten faillissementen, achterstanden in loopbaanontwikkeling, in studievertraging en toegang tot de arbeidsmarkt, de creatieve sector die voor zijn toekomst vreest, en per saldo een vergroting van ongelijkheid.

De regering en wij als medewetgever kunnen de effecten maar in beperkte mate dempen en de zekerheid en het houvast bieden dat mensen zoeken. Er wordt veel van eigen veerkracht gevraagd. En die is niet gelijke verdeeld. Wat wèl tot het klassieke instrumentarium van de staat behoort, waarvoor veel economen al eerder hebben gepleit, inclusief mijn oud –collega Rinnooy Kan, is gelukkig ook gedaan: investeringen stimuleren, fiscale afdrachten uitstellen en inkomensondersteuning geven om koopkracht zoveel mogelijk op peil te houden.

Lof

Voorzitter,

laat ik aan deze minister en zijn collega’s in de sociaal –economische driehoek Koolmees en Wiebes (en hun staatssecretarissen) namens onze fractie grote waardering overbrengen voor de snelle response, de snelheid van uitvoering, de prioriteiten en de gedecideerdheid dat er alles aan gedaan zou worden om wat gedaan kan worden door de regering om de economische en sociale steunberen van de samenleving te stutten in deze crisis.

Ik refereer aan een inspanning die de regering ruimhartig en met vaart ondernomen heeft. Het is meer dan verdiend om vandaag ook de uitvoeringsorganisaties te complimenteren met de geleverde prestaties. Zij komen vaak in het nieuws als er iets niet goed gaat, nu ging het wel goed in de betekenis: snel, bereikbaar, behulpzaam en zonder bureaucratische belemmeringen.

Later zal blijken dat er onderdelen beter of anders hadden gekund of dat er ook ondernemingen, flexwerkers of zelfstandigen onterecht genoten hebben van regelingen. Dat was een gecalculeerd risico waarvan wij ons als medewetgever bewust zijn geweest. Het was geen staatsnoodrecht maar wel nood waarop gereageerd moest in abnormale omstandigheden.

In de begrotingsjaren na 2021 zag ik bescheiden posten opgenomen voor de NOW c.a. Mag ik daaruit opmaken dat de minister er vanuit gaat dat juli 2021 ook echt de einddatum zal zijn? Is dat niet te optimistisch, als in medische kringen een doorloop van de economische effecten naar 2022 zeker niet uitgesloten wordt geacht ?

De ambities van het kabinet voor de volgende jaren aan de investeringskant (Groeifonds, energietransitie etc.) juicht de fractie van D66 toe. Ik teken er bij aan dat wij denken dat deze te conservatief zijn ingeschat.

Zowel in de transitie naar circulaire landbouw, de uitvoering van de stikstof aanpak in brede zin, de energietransitie zullen letterlijk in de originele betekenis disruptief zijn. Is daar vanuit de brede welvaartsbenadering voldoende ruimte voor begroot?

De Werkgroep Begrotingsruimte vraagt (p.9) aandacht voor de kwetsbaarheden van onze economie. In het bijzonder de beperkte buffers van bedrijven en huishoudens. Voor beide fenomenen zijn er fiscale prikkels die tot rationele economische keuzes uitnodigen om veel schuld te hebben. Daar beperkingen aan stellen gaat niet van de ene dag op de andere, maar er moet wel een begin mee gemaakt worden.

De lage rente raakt niet iedereen in gelijke mate. Is het juist dat per saldo de Nederlandse huishoudens meer last dan voordeel hebben bij de lage rente, omdat hun doorlopende renteverplichtingen hoger zijn dan hun spaarrentevoordeel? Toont dit niet risico’s aan van de hoge particuliere schulden en zo ja, welke interventies heeft de minister voor ogen om die kwetsbaarheid te verminderen?

De herwaardering van de interveniërende overheid die dezer dagen zichtbaar wordt roept wel de vraag op of er voldoende en ook tijdig ambtelijke capaciteit wordt aangetrokken of de investeringen in ICT- faciliteiten adequaat begroot zijn. Dit is een klassieke camel nose en ik ben er niet gerust op dat dit per begroting voldoende is voorzien. Is er een CIO voor de rijksoverheid die dit overziet en aan wie rapporteert deze persoon?

Voorzitter,

Nu we nog midden in de steunpakketten zitten en de begroting 2021 er rekening mee houdt dat deze regelingen tot juli 2021 doorlopen, is het psychologisch moeilijk om tegelijkertijd al een begin te maken met de ook noodzakelijke structurele hervormingen.

Nu alles anders is, is de vraagt gerechtvaardigd: gaat de regering ook andere besluiten nemen waarin die deze ervaring wordt meegenomen?

Terwijl ik dit zeg, besef ik hoe taai bestaande structurele vraagstukken zijn, hoeveel gevestigde belangen zich schrap zetten en hoeveel denk en werkkracht er nodig is om op dit moment structurele oplossingen te realiseren. Ik besef ook dat er maar 24 uren in een etmaal zitten en de minister daarvan al twintig werkt.

Die taaiheid zien we ook in andere lidstaten, want ook daar zien we de welvaartsverschillen toenemen. Niet alle landen zijn tot een dergelijke effectieve overheidsinterventie in staat.

Hervormingen ter vermindering van particuliere schulden, de energietransitie, het stikstofproblematiek, de knelpunten in de woningbouw en het versterken van de groeikracht van de economie vanuit het perspectief van de brede welvaart.

Commissie Borstlap

De crisis heeft het besef vergroot dat de uitvoering van de aanbevelingen van de commissie-Borstlap niet kan wachten. De fractie van D66 is bezorgd over het vooruitschuiven van de implementatie en de redenen die Minister Koolmees aanvoert zijn valide maar teleurstellend is het wel. In een eerdere akte moest de VAR – verklaring plaats maken voor een onwerkbare module die bij zijn de Belastingdienst op ministerie was belegd. Is de uitvoering daarvan geel stilgelegd?

SGP Eurogroep

De uitzonderlijke situatie waarin ons land zich bevindt vraagt ook om uitzonderlijke oplossingen die de nood van deze begrotingsperiode overstijgen. Het is ook verstandig om te anticiperen op het moment dat de ontsnappingsclausule van het Stabiliteit en Groeipact (EU) niet langer in werking zal zijn maar een nieuwe set aan spelregels.

Daarin zal maatwerk en discipline met elkaar in evenwicht moeten worden gebracht. Met welke uitgangspunten gaat de minister zelf die gesprekken in de Eurogroep in?

Hoe kunnen we uit de jij –bak sfeer komen van de begrotingsdiscipline en wat kan Nederland daar aan bijdrage ?

Zorguitgaven

De Werkgroep Begrotingsruimte ziet geen ruimte voor extra uitgaven boven het MLT –pad (p.11). Voor een deel is dit ingegeven door de wettelijke vastgelegde stijging van de zorguitgaven. Dit is een explosief onderwerp, midden in de pandemie. Maar het dient besproken te worden, want automatische stijging werkt door in de premies en dus in de koopkracht. Op macroniveau kan dit alleen maar geaccommodeerd worden door hetzij op andere uitgaven te bezuinigen hetzij permanent de schuld evenredig te laten oplopen.

Vroeg of laat bereiken we een grens wat nog proportioneel is op het geheel van de rijksuitgaven. Houdbaarheid is ook: generatiebestendigheid. Dat is politiek altijd moeilijk omdat de korte termijn altijd urgenter lijkt – ik herinner aan de pensioen discussies – maar in het belang van de komende generaties zullen wij dit nu al moeten agenderen. Is er op dit belangrijke punt van houdbaarheid een concreet voorstel te verwachten van het kabinet?

Zoals ik in mijn opening zei, een kabinetsperiode kent normaal gesproken een begrotingscyclus van vier jaarlijkse aktes. Ik zou de minister willen uitnodigen de vierde akte zo in te richten dat ons land niet alleen de crisis bestrijdt, maar ook ons land als actief lid van de EU de komend generaties weerbaar maakt voor de enorme transformerende uitdagingen die op ons afkomen in de komende jaren.

Als de afgelopen maanden iets hebben bewezen dan is het dat als het moed om de storm te weerstaan, dan kunnen we dat. Nu nog de moed verzamelen om Een Nieuw Begin te maken.

Kijk hier het hele debat terug.