Steun ons en help Nederland vooruit

dinsdag 3 november 2020

Joris Backer tijdens de Algemene Europese Beschouwingen

D66-Senator Joris Backer sprak tijdens de Algemene Europese Beschouwingen over de waarde van samenwerken, het herstel en het beschermen van de rechtsstaat, de EU-financiën, en over het belang van vooruit gaan in Europa. De regering moet werken aan het veranderen van het beeld bij burgers en andere lidstaten door een optimistische, dynamische en progressieve kijk op Europa te verkondigen. 

D66 senator Joris Backer  sprak over de staat van Europa en de EU-financiën. Nederland moet namelijk ook op financieel gebied de gezamenlijke lijn volgen. Nederland berekent zijn bijdrage aan de EU namelijk structureel anders dan de Europese Commissie en de overige lidstaten dat doen. Maar er is niet alleen verwarring over de EU-uitgaven, ook de de concrete EU-opbrengsten blijven moeilijk te duiden. Het gebrek hieraan is nu bepalend voor de toon van de discussie en afweging van beleid. Vandaar dat namens de D66-fractie een motie is ingediend om de opbrengsten van de EU in brede zin in kaart te laten brengen door de planbureaus.

De plenaire inbreng 

Voorzitter,

De fractie van D66 zal zich beperken tot drie kernvragen en twee aansporingen:

  • Waar staat de EU
  • Waar staat Nederland in de EU?
  • Hoe kon het zo gebeuren?
  • Voorbij de centenkwestie!
  • Vooruit in Europa!

Waar staat de EU

Wij voeren dit debat op deze historische plaats in de Ridderzaal, waar in 1948 door Winston Churchill voor het eerst werd opgeroepen tot Europese samenwerking. Het is weer een bijzonder moment in ons land en in Europa. Weer zijn alle burgers verenigd in hun kwetsbaarheid. Toen op de puinhopen van de wereldoorlog, nu in welvaart overvallen door een wereld –Corona- pandemie. We verliezen dierbaren en worden overvallen door krachten die ons begripsvermogen te boven gaan. Het virus COVID-19 vermenigvuldigt naar willekeur en verspreid zich over de wereld. Grenzen hebben geen betekenis. Het voelt als een dreiging. Het is ook een scherpe en plotselinge confrontatie met onze wederzijdse afhankelijkheid. Dat veroorzaakt bij velen diepe existentiële onzekerheid. Wij merken dat ook door de vele reacties op de Corona –debatten in dit huis.

Voorzitter,

waar zit de weerstand bij de regering om in de sfeer van preventie, coördinatie en gezamenlijke aanpak in de sfeer van public health bij deze pandemie – en eventuele volgende – verdergaande samenwerking in Europa te bepleiten?

Er is niet alleen sprake van een pandemie, maar er is een driedubbele crisis(Pandemie, Trump en Klimaat).  Velen van ons volgen dagelijks wat zich bij de Amerikaanse verkiezingen afspeelt in wat ooit voor ons een voorbeeld van democratie was. De Federale regering is niet capabel om de pandemie aan te pakken. President Trump heeft de VS uit vrijwel alle multilaterale verdragen teruggetrokken, zelfs uit WHO midden in de Corona –pandemie. Hoe cynisch kan je zijn!

VS zal zich voortaan – wie er ook gekozen wordt – meer op Azië te richten en de band met Europa steeds losser maken. Europa zal steeds meer zijn eigen broek moeten ophouden. Het is het einde van de “Amerikaanse eeuw”. Het is geen business as usual meer. Er is een gezamenlijk politiek antwoord van Europa nodig. De Adviesraad voor Veiligheidsvraagstukken (o.l.v. Jaap de Hoop Scheffer) heeft onlangs verdergaande defensiesamenwerking in Europa bepleit en de instelling van een Europese Veiligheidsraad aanbevolen. Wat gaat de regering met deze twee aanbevelingen (uit tien) doen?

In het oog van deze crises is het zaak om de zegeningen te tellen van de Europese bescherming. Het is goed nieuws dat de nieuwe Commissievoorzitter Ursula von der Leyen in De Staat van de Unie het besef uitstraalt dat het in deze driedubbele crisis noodzakelijk dat de EU zelfbewust handelend op optreedt.Terwijl ik hier spreek staat de toekomststoel voor de volgende generaties staat ook vandaag weer in de fractiekamer van D66 om ons te herinneren aan onze opdracht. De EU is in het leven geroepen om die toekomst te bewaken. Nu nog de armslag, de fondsen en de politieke steun van het Europees Parlement en de lidstaten om die ambities waar te maken!

De Europese Unie is als vredesproject een verzekeringspolis tegen enerzijds een politiek van haat, onverdraagzaamheid en willekeur. Anderzijds tegen te grote welvaartsverschillen en machtsuitoefening door grote landen op dit continent ten koste van de kleinere. Daarvoor draagt de fractie van D66 met overtuiging premie af. Dat geldt voor de meerderheid van de Nederlanders.

Voorzitter,

wij zijn een ondernemend maar ook sociaal volk en bereid tot solidariteit. In de Corona –pandemie bleek weer hoe wij het sociaal verkeer in binnen en buitenland missen. Die sociaal voelende en actieve mensen konden we in de afgelopen decennia worden door de opener samenleving, door de gestegen welvaart, door een betere verdeling van die welvaart en door de rechtstatelijke zekerheid waar wij op terug kunnen vallen. Helaas is dat niet in alle lidstaten het geval. De EU kan voor die burgers als vangnet fungeren. Hierin is de normstelling op basis van gedeelde waarden het begin. Mijn partijgenote Sophie in t Veld heeft hier jaren voor gestreden in het Europees Parlement. Het is niet eenvoudig om met inzet van de zg. art 7 procedure die normen te handhaven. Maar onze fractie is verheugd dat er een nu rechtsstaat APK ontwikkeld is die daarbij kan helpen. Welke interventies gaan de EU ondernemen, of de Nederlandse regering, om de steeds verdergaande aftakeling van de rechtsstaat in Polen tegen te gaan (positie van vrouwen, de LHBTI –vrije zônes)?

De fractie van D66 is op dit punt van rechtsstatelijkheid de minister erkentelijk voor zijn inzet en moedigen wij hem aan om er mee door te gaan. Wat is de laatste stand in het Europees parlement van de afspraken in de Europese Raad over conditionaliteit van de rechtstaatstoets na de Eurotop van juli jl.?

De Europese Unie heeft dit voorjaar en deze zomer na eerst wat ongecoördineerde acties en nationalistische oprispingen bij de eerste periode van de pandemie, de hoge verwachtingen ingelost. De EU heeft in het afgelopen half jaar belangrijke en zelfs historische stappen gezet.  Er is in extreem korte tijd een pakket van actieve economische steun (SURE) en ondersteuning voor medische kosten en gezamenlijke inkoop overeengekomen. Er is een besluit over uitbreiding van eigen middelen van de EU – een onderwerp dat jarenlang onbespreekbaar was –  een Herstelfonds en een Europees MFK voor de komende zeven jaar overeengekomen. Het is nu in de procedure bij het Europees parlement. De President van de Nederlandse Bank, die toch niet als radicaal bekend staat, vond de uitkomst verstandig en in het belang van Nederland. In zijn lezing genaamd Samen Sterker uit de Crisis ( H.J Schoo – lezing) is hij constructief kritisch over de resultaten. Het werd deze zomer door Kanselier Merkel weer bewezen: de voortschrijdende integratie in de EU van de 27 wacht niet, de integratie gaat door. Door het vertrek van het VK zelfs sneller. Schoksgewijze, met opzichtig tekort schieten, soms lelijk, met nachtenlange sessies, maar per saldo goed voor ons land. De fractie van D66 steunt per saldo die uitkomst van de julitop. Daar staat een EU vol ambitie, met een nieuw team, een nieuwe begroting, herstelfonds, Green Deal en een omvangrijk werkprogramma.

Waar staat Nederland in de EU?

Geïsoleerd en met een beschadigde reputatie!

Er werd dit voorjaar en deze zomer van de Regering en van zijn minister –president leiderschap gevraagd. Minister –president Rutte heeft dat moment in ons eigen land perfect aangevoeld. Petje af. Minister- president Rutte zou met het verworven gezag in eigen land, de senioriteit en bewezen creativiteit in de Europese Raad in staat moeten worden geacht de leider te zijn van de Constructieve Drie (vier, vijf of tien), in plaats van de Vrekkige Vier. Hij staat nu helaas bekend als Mr No. Hij heeft dat leiderschapsmoment in Europa niet gegrepen.

De Nederlandse regering heeft de grote uitdagingen waar wij gezamenlijk in Europa staan teruggebracht tot een centenkwestie. Tot een discussie zuinig boekhouden. Toen heel Europa in de problemen zat, IC ’s volstroomden, winkels, kroegen en bedrijven op een faillissement afstevenden, de lijk kisten in Bergamo door de straten werden gereden, gaf Nederland even niet thuis gaf en ging als Oom Dagobert zijn eigen geld tellen. Uiteindelijk tot een compromis gedwongen is de regering met een extra kortingen op onze nationale bijdrage aan het Europese budget opzichtig goede sier gaan maken. Dat is niet alleen politiek een slechte inschatting geweest, het toont ook een gebrek aan moreel leiderschap.

Niemand kan evenaren hoe de minister-president hier vorige week bij de APB trots en tevreden in dit huis terugkeek op zijn eigen optreden. Die trots is naar de mening van onze fractie geheel onterecht. De Nederlandse regering heeft in de aanloop naar – en tijdens  deze top – zelfs het aanmerkelijke risico genomen dat de Eurotop kon mislukken. Nederland heeft in dit voorjaar en deze zomer zijn politieke kapitaal in vrijwel alle Europese hoofdsteden opzichtig en pijnlijk verspeeld. Ik citeer prof Melvin Krauss (Stanford University in Californië) die schrijft: “Toch vraag ik mij af waarom de Nederlanders in deze poppenkast zo graag de rol van nationalistische krentenwegers op het wereldtoneel spelen, als zelfs de Duitsers pal staan voor Europa”. Er is dus weer verder gezaagd aan de tak aan de Europese boom waarop Nederland zit.

Hoe kon het zo gebeuren?

Voorzitter,

wie zoals de fractie van D66 een constructieve Europese koers bepleit wordt er al gauw van verdacht geen oog te hebben voor het “Nederlands belang”. Dat verwijt is even hardnekkig als ongefundeerd en dus moeten wij het daarover hebben. In die discussie is van belang dat we het eens zijn dat:

(1) de waarde van het Nederlands belang niet uitsluitend op geld waardeerbaar is (cultuur, veiligheid, ontplooiing, onderwijs, reizen enz); en

(2) dat als we het wèl over geld hebben, er geen verwarring wordt gezaaid of bewust in stand wordt gelaten over de geldstromen van de nationale begroting naar en van de EU.

Het eerste punt zou een apart debat rechtvaardigen. Over het tweede punt bestaat een enorme spraakverwarring. Dat is wat ik de centenkwestie noemde. Daarachter gaat een minimalistisch standpunt schuil over nut, noodzaak en belang van de EU voor Nederland. Het begint ermee dat de Nederlandse regering de bijdrage aan het Europese budget (MFK) anders definieert dan de Europese Commissie. Om het huiselijk te zeggen: je bent lid van een Vereniging van Eigenaren met 27 appartementen en bij ontvangst van de jaarlijkse factuur zegt je: ik volg mijn eigen berekening en volgens die berekening betaal ik meer dan de anderen. Vervolgens beding je een korting omdat je anders het onderhoudsbudget niet goedkeurt op de ledenvergadering.

Nederland volgt de zg. boekhoudkundige methode. Die definitiekwestie heeft verregaande gevolgen, zowel inhoudelijk als in de beeldvorming bij het publiek. Daarom moet ik toch even de techniek met U bespreken: de netto-netto –discussie. De EU kent al sinds 1970 eigen middelen en bijdragen van de lidstaten. Douane – heffingen aan de buitengrenzen behoren tot de eigen middelen. Nederland fungeert hier als incassobureau voor de eigen belastinginkomsten van de EU, maar de regering presenteert deze geldstroom (‘Perceptiekosten’) aan het publiek het alsof eigen geld van de Nederlandse belastingbetaler afdraagt. Dat maakt veel uit:

  • Voor ons land is dat bruto –netto verschil ongeveer de helft van de gehele “afdracht”. (0,33 % van 0,65%; cijfers November 2019);
  • Als de haven van Rotterdam het goed doet dan stijgt onze ‘afdracht’ (hetzelfde geldt voor Antwerpen; dit staat in de EU bekend als het Rotterdam-effect;
  • Dit verzin ik niet, ik lees dit in het recente rapport van de Algemene Rekenkamer (Focus op de nettobetalingspositie van Nederland 14-10-2020);
  • Sinds 2002 staat die post incasso in de Rijksbegroting als afdracht aan EU (in de begroting van BuZa)

Nederland volhardt als enige van de lidstaten in deze definitie. Hoe lang kan je volhouden dat de douaneafdracht geen sigaar uit eigen doos is?  “De eenkennige blik op de Europese Unie kan erdoor worden versterkt” schrijft de ARK in zijn persbericht. Hoe belangrijk de centenkwestie voor de regering was en is blijkt wel uit de brief die de regering op 24 juli jl. naar deze kamer stuurde: “Deze kortingen dragen bij aan een rechtvaardige verdeling van de financiering van het MFK en waren daarom een belangrijk onderdeel van de Nederlandse inzet”. Op welke termijn is de regering voornemens reageren op het ARK- rapport en over zijn conclusies aan deze Kamer te rapporteren?

Tot zover de geldstroom naar Brussel. Dan de discussie over het profijt van Nederland van de Unie. Want uit het verschil ontstaat de netto – netto positie.  Die retour kant is minstens even belangrijk en ook niet goed in beeld. De waarde van de EU is niet alleen af te meten aan welke geldstromen er vanuit de EU – potten naar Nederland gaan (cohesie, Horizon 2020, agrarische politiek, green deal enz.). Geldstromen gaan vooral naar burgers en bedrijven in Nederland, grensoverschrijdende projecten enz. die daarover belastingafdrachten doen. De ARK wijst daar ook op. Logisch: we hebben een interne markt, economieën houden zich (net als virussen) maar beperkt aan de nationale grenzen.

De politieke discussie zou aan kwaliteit winnen als de kolom “opbrengsten” wordt uitgebreid met niet – budgettaire geldstromen naar de Rijksbegroting, met de economische, sociale en ecologische voordelen die aan de Nederlandse burgers en ondernemingen kunnen worden toegerekend. Als er nadelen zijn, breng die dan ook in kaart.  Voor de fractie van D66 is dit een urgent en belangrijk onderzoek, waarbij het de drie planbureaus een rol kunnen spelen als adviseurs/onderzoekers. Ik richt mij voor deze vraag tot de coördinerend bewindsman, want dit verzoek regardeert meerdere departementen. Afhankelijk van het antwoord overweeg ik een motie om dit verzoek te ondersteunen.

Voorbij de centenkwestie!

Voorzitter,

dat had anders gekund en had anders gemoeten. Als Nederland de onderhandelingsinzet voorbij de centenkwestie had durven gaan, dan had Nederland een kans gehad om eigen doelen te bereiken. In plaats van zo lang mogelijk nee te zeggen tegen een fonds dat er toch zou komen — gelukkig maar dat het er komt! — had er strijd kunnen worden geleverd om de budget verdeling meer ten gunste te laten komen van de wetenschap en van de groene en duurzame economie.

Ik wijs op de terechte kritiek van onze Nobelprijswinnaar voor de chemie Ben Feringa, wiens onderzoek voor een deel kon worden gedaan dankzij Europese researchgelden van Horizon 2020. Wij delen ook de kritiek van Pieter Duisenberg en zijn Duitse en Oostenrijkse collega’s dat het heel onverstandig was van de Nederlandse regering om van de verhoging op het oorspronkelijke Commissievoorstel  voor wetenschap en techniek 16,9 Mld Euro in mindering te brengen. Het Europese programma voor mobiliteit van studenten, samenwerking tussen universiteiten, onderzoek en innovatie gaat hier onder lijden. De fractie van D66 begreep dat de regering geen beroep op het Herstelfonds wil doen. Is dat inderdaad het geval en zo ja, waarom niet?

Vooruit in Europa

Voorzitter,

dit debat zou eraan kunnen bijdragen dat wij het beeld bij onze burgers en bij de andere lidstaten actief gaan bijstellen. Dat de Nederlandse regering een met overtuiging gebrachte, historisch onderbouwde, optimistische visie van een dynamisch en progressief Europa uitdraagt. Wij zijn verheugd met het bereiken van een Europese consensus voor een Europese richtlijn, die ook wel bekend staat als de Magnitsky –wet (uitvoering van de motie van CDA e D66 in de Tweede Kamer) waardoor aan personen die zich schuldig hebben gemaakt aan mensenrechtenschendingen de toegang tot de EU worden ontzegd. Dat past in een Europa van gedeelde waarden. De fractie van D66 waardeert de actieve rol die de minister daarin heeft gespeeld.

Afrondend

De Europese Unie is ons bastion van vrijheid en menselijke waardigheid. Laten wij door samenwerking en goede wil die gedachte van Churchill en zijn geestverwanten blijven uitdragen. Om samen het flakkerende licht te blijven in de snel vallende duisternis van autocratie, rechteloosheid en imperialistische agressie van China en Rusland. Verenigd in een Europa zal dat zich zelfstandig teweer kan stellen tegen het politieke verval van de democratie en het stuurloze kapitalisme van de Verenigde Staten. Laten we dan daarin als Nederland een actieve deelnemer zijn. Als één van de drie ondernemende neefjes (en nichtjes!) in plaats van als de gierige oom Dagobert!

Wij kijken uit naar de beantwoording van onze vragen.

Kijk hier het hele debat terug.